بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار

‍ بیست و هشتم مهرماه سالروز درگذشت نذیر احمد، منتخب نخستین جایزۀ ادبی و تاریخی دکتر محمود افشار

او فاضل‌ترین هندوستانی متخصص ادبیات فارسی در میان معاصران خود در هند و دانشمندی سرشناس و متواضعی شاخص بود. در مهر ۱۳۸۷ درگذشت.
نذیر احمد در آغاز کار تحصیلات دانشگاهی را در هندوستان گذرانید، بعد به دانشگاه تهران آمد و زیر دست فروزانفر و همایی و حکمت و نفیسی و بهمنیار به دانشجویی پرداخت و درجۀ دکتری دریافت کرد. در بازگشت به هند در دانشگاه مشهور علیگره به تدریس پرداخت. از معلمانی بود که تنها عمر را بدان کار مصروف نکرد، بلکه تحقیقات را کار اساسی خود دانست و توانست آثار مفیدی از خود بر جای گذارد. تا دو سالی پیش از اینکه پیرانگی او را از پای درآورد مقالات و کتاب‌های او یکی پس از دیگری انتشار می‌یافت.
او نخستین دانشمندی است که جایزۀ ادبی و تاریخی دکتر محمود افشار را دریافت کرد و در مراسم اهدای جایزه شادروان محمد محیط طباطبایی سخنان دلچسبی ایراد فرمود.
از جمله تألیفات او دو جلد مجموعه مقالاتی است که به نام قند پارسی از سوی انتشارات موقوفۀ دکتر محمود افشار طبع شده است. جلد اول مقالاتی است که خود به فارسی نوشته بود، ولی جلد دوم تعدادی از مقاله‌هایی است که او به زبان اردو نوشته و به توسط فاضل عزیز هندی دکتر سید حسن عباس به ترجمه درآمده و این هردو جلد به اهتمام جناب عباس تدوین و چاپ شده است. نذیر احمد متولد سال ۱۹۱۵ بود.

[نادره‌کاران: سوگنامۀ ناموران فرهنگی و ادبی (۱۳۰۴-۱۳۸۹)، ایرج افشار، زیر نظر بهرام، کوشیار و آرش افشار، به کوشش محمود نیکویه، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ سوم ۱۴۰۴، ج ۲، ص ۱۷۶۵-۱۷۶۶]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation

‍ انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار منتشر کرد:

روزنامۀ خاطرات ناصرالدّین‌شاه قاجار (جلد شانزدهم)

این مجلّد به ادامۀ سفر سوم ناصرالدّین‌شاه به فرنگستان می‌پردازد. در جلد قبل، شاه از انگلستان خارج شد و سفرش را به سمت فرانسه ادامه داد. در این جلد، سفر سوم فرنگ با ورود به فرانسه (ذوالحجّۀ ۱۳۰۶) پی گرفته می‌شود و شاه در ادامه با بازدید از چند کشور دیگر اروپایی و پایان یافتن سفر، از راه روسیه و قفقاز به ایران بازمی‌گردد (محرّم ۱۳۰۷). سپس تا صفر ۱۳۰۸ به روال سابق، به شرح وقایع روزانه، سفرهای کوتاه‌مدت، شکار و تفرّج و عزل و نصب‌ها و اتفاقات روزمره می‌پردازد.

[روزنامۀ خاطرات ناصرالدّین‌شاه قاجار از ذوالحجّۀ ۱۳۰۶ تا صفر ۱۳۰۸ به انضمام سفر سوم فرنگستان (بخش دوم) و سفرنامه‌های لار و شهرستانک (جلد شانزدهم)، به کوشش مجید عبدامین، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار]

علاقه‌مندان می‌توانند از بیست و هفتم مهر تا ششم آبان، این کتاب را با ۳۰٪ تخفیف از دفتر مرکزی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار تهیه کنند.

تلفن مرکز پخش و فروش: ۲۲۷۱۳۹۳۶-۲۲۷۱۶۸۳۲

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation

‍ صحّافی

در زبان فارسی کسانی را که به کار تجلید کتاب و هنرهای وابسته و جنبی آن اشتغال داشته‌‌‌اند در قرون مختلف با نامهای ورّاق، مجلَّدگر، مجلِّد، صحّاف، جلدساز شناسانده‌‌‌اند. اصطلاحات مربوط به صحّافی هم گاه تفاوتها کرده است و جز این در میان صحّافان ایران، ماوراءالنّهر و مخصوصاً هندوستان مصطلحات خاص وجود دارد، زیرا در هر یک از این سرزمینها مکتب و شیوۀ خاصی مرسوم بوده و هست.
صحّافی همیشه از پیشه‌‌‌های محترم بود و در دو قرن اخیر معمولاً دکّۀ صحّافان در راستۀ بازاری بود که زرگرها دکان می‌‌‌داشته‌‌‌اند. البتّه در بعضی از شهرهای بزرگ کاغذفروشان و صحّافها دارای بازار خاص خود بوده‌‌‌اند. از جمله رستۀ صحّافان و بازار صحّافان قابل ذکر است. در قرون وسطی بعضی از ورّاقان، کتابشناس و محدّث و دارای اطّلاعات ادبی بوده‌‌‌اند و این گونه کمال و امتیاز در بعضی از صحّافان دوره‌‌‌های اخیر هم دیده شده است. هنوز هم صحّافان «قدیمی‌‌‌ساز» بصیرتی مسلّم در شناخت نسخه‌‌‌های خطّی کمیاب و نفیس دارند.
احترام پیشۀ صحّافی از دورۀ صفوی به بعد به آنجا رسید که لقب و منصب «صحّاف‌‌‌باشی» در دربار و آستانه‌‌‌های مهمّ مذهبی (مانند آستان قدس مشهد) که دارای کتابخانۀ خاص بودند وجود داشت. جز این در دربارهای تیموری و صفوی که دارای کتابخانه می‌‌‌بودند چند مجلّدگر کار می‌‌‌کردند. به طور مثال شیخ‌‌‌زاده و زین‌‌‌الدّین علی دو صحّاف در کتابخانۀ شاه اسمعیل صفوی بودند (طومار خطّی مضبوط در طوپقاپی‌‌‌سرای استانبول).
صحّافیهای قدیم بر دو گونه بود. یکی صحّافی کتابِ تازه‌‌‌نوشته بود و دیگر مرمّت و تجلیدِ کتابی که مندرس شده و بر اثر یکی از عوارض موش‌‌‌خوردگی، آبدیدگی، سوختگی، موریانه‌‌‌زدگی و کرم‌‌‌خوردگی و بالأخره کهنگی آسیب دیده و احتیاج به وصّالی و مرمّت پیدا می‌‌‌کرد. مرمت و وصّالی کتاب اهمّیّت بسیار داشت و چون کتاب خطّی دیریاب و اجرت نوشتن و استنساخ گران بود ناچار کتابهای کهنه را حفظ و مرمت می‌‌‌کردند تا آنجا که بعضی از مردمان خیّر موقوفاتی برای وصّالی کتابهای وقفی بر مساجد و مزارات معیّن می‌‌‌کرده‌‌‌اند. یک مورد تخصیص مبلغ سه هزار دینار از اجارۀ باغی در اردکان یزد برای مصرف وصّالی قرآنهای مسجد سفلیٰ در همان آبادی بوده است (مورّخ ۱۲۱۸ق).

«صحّافی»، ایرج افشار
در
[پژوهشهای ایران‌شناسی: ناموارۀ دکتر محمود افشار (دفتر بیست و سوم)، به کوشش دکتر محمّد افشین‌وفایی و دکتر پژمان فیروزبخش، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۴۰۳، ص ۵۷-۵۹]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation

‍ بیست و پنجم مهرماه سالروز درگذشت ناصح ناطق

ناصح ناطق در مدرسه‌ای درس خواند و با ادب پارسی آشنا شد که اسماعیل امیرخیزی، شاعر و ادیب مشهور رئیس آن مدرسه بود. بسیاری از کسانی که در آن مدرسه درس خواندند از سرایندگان و ادیبان‌اند، مانند: دکتر غلامعلی رعدی آدرخشی، یحیی آرین‌پور، مهندس رضا گنجه‌ای (باباشمل) و دکتر علی‌اصغر حریری ...
ناطق پس از آنکه دروس دبیرستان را در تبریز به پایان برد در امتحانات اعزام محصل به اروپا شرکت کرد و پذیرفته شد و به فرانسه رفت. در آنجا به رشتۀ مهندسی راه علاقه‌مند شد و درجۀ علمی عالی گرفت. چون به ایران بازگشت در وزارت راه به کار پرداخت. سال‌ها مدیر کل راه‌آهن ایران بود و چندی عضو شورای عالی سازمان برنامه. پس از بازنشستگی، کارهای آزاد را پیشه کرد.
ناطق به اعتبار ایرانی بودن آذربایجان و حیثیّت مردم آن و اهمیت زبان فارسی برای آنجا مؤمن بود. از نوشته‌های برجستۀ او رساله‌ای است که در ردّ مطالب و نظریات مرحوم عبدالله مستوفی در کتاب شرح زندگانی من یا «تاریخ اجتماعی و اداری ایران در دورۀ قاجار» نوشت و در مجلۀ راهنمای کتاب چاپ شد و همچنین است رساله‌ای دربارۀ طرز وضع لغات فنی و علمی.
ناطق به زبان فارسی با نگاهی علمی، فرهنگی و ملّی می‌نگریست و بدان اهمیت بسیار می‌نهاد و کوشش‌های باارزشی در این راه کرد. از آن جمله است: همراهی و همکاری با مرحوم دکتر غلامحسین مصاحب و آقایان مهندس صفی اصفیا، احمد آرام، دکتر حسین گل‌گلاب و مصطفی مقرّبی از سال ۱۳۴۰ تا آخرین روز زندگی.
ناطق به تاریخ ایران و گذشته‌های دور آن بسیار می‌اندیشید. کتاب مانی و دین او (تهران ۱۳۵۷) و کتاب ایران از نگاه گوبینو که در همین ایام جزو سلسلۀ انتشارات موقوفات دکتر محمود افشار منتشر خواهد شد، حاصل آن نگرش‌هاست. ایران‌دوستی میراثی بود که از پدر مشروطه‌طلب خود و دیگر آذربایجانیان ایران‌خواه بدو رسیده بود و با کثرت مطالعه در کتاب‌های ایرانی و نوشته‌های اروپایی نقطۀ محوری فکر او شده بود. در کتاب زبان آذربایجان و وحدت ملّی ایران (تهران، ۱۳۶۰) چکیدۀ افکار او را در این زمینه توان دید.

[نادره‌کاران: سوگنامۀ ناموران فرهنگی و ادبی (۱۳۰۴-۱۳۸۹)، ایرج افشار، زیر نظر بهرام، کوشیار و آرش افشار، به کوشش محمود نیکویه، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ دوم ۱۴۰۰، ج ۱، ص ۸۰۱-۸۰۲]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation

‍ عصر صفوی هرچند که بنا بر خصلتهای خود چون یکپارچگی ارضی ایران تحت لوای حاکمیت دودمان صفوی و رواج مذهب تشیّع و نیز توسعۀ گروه‌ها و طبقات اجتماعی شاهد رونق نگارش تواریخ عمومی، متون دینی و تذکره‌های ادبی و هنری بود لیکن از حیث خلق آثار مکتوب در موضوع جغرافیا و مسالک و ممالک از ادوار کم‌فروغ تاریخ ایران است. در این دوره توجّه به دانش مزبور اگر هم صورت پذیرفته عمدةً در قالب تذکره‌های ادبی چون تذکرۀ هفت اقلیم امین احمد رازی و خلاصة الاشعار و زبدة الافکار تقی‌الدین کاشانی است که در خلال آنها به احوال و آثار شعرا به تفکیک تعلّق ایشان به ایالات و ولایات ایران پرداخته شده است و احیاناً شرحی از ولایات مزبور به دست داده شده است و یا آنکه همچون میرزا محمّدصادق مینا خاتمۀ دانشنامۀ خود موسوم به شاهد صادق را به شکل معجمی مختصر از اسامی جغرافیایی و شرح آنها اختصاص داده‌اند.
بنابراین کتاب حاضر موسوم به مختصر مفید تألیف محمّد مفید مستوفی بافقی (زنده در ۱۰۹۱ق) تنها کتاب مستقل در موضوع جغرافیاست که از این روزگار می‌شناسیم. مضافاً اینکه به ظاهر این آخرین کتابی است که تا پیش از تألیف مرآت البلدان ناصری به منظور جغرافیای عمومی ممالک ایران به نگارش درآمده است.

ایرج افشار

[مختصر مفید: جغرافیای ایران‌زمین در عصر صفوی، محمد مفید مستوفی بافقی، به کوشش ایرج افشار، با همکاری محمدرضا ابوئی مهریزی، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ سوم، ۱۴۰۴، مقدمه، ص آ]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation

‍ بیست و یکم مهرماه سالروز درگذشت غلامحسین مصاحب، ریاضی‌دان و سرپرست دائرة‌المعارف فارسی

مصاحب صاحب شمّ ابتکاری و تازه‌یابی بود. دو موردی را که مناسب است عرض کنم یکی ابداع حروف کج برای خط فارسی است به منظور آنکه در عرض حروف معروف به ایتالیک در خط‌های لاتینی قرار بگیرد و همان نوع استعمال را داشته باشد. این حروف تا حدودی رواج یافته است و در کتب و مجلات کم و بیش استعمال پذیرفته است. دیگری استعمال عدد صفر است به شکل دایره‌ای بسیار کوچک و به شکلی که درونش سیاه نباشد (تقریباً به مانند صفر در عددهای اروپایی) و این استعمال اگرچه تازه‌یاب می‌نماید، بازیابی اوست از آنچه مرسوم قدمای ما بود و در نسخ خطی ریاضی معمولاً عدد صفر به همین اسلوب دیده شده است و طبیعی است که اگر صفر و نقطه به یک شکل باشد موجب خطا و اشتباه خواهد بود. مرجح آن است که وجه تمایزی میان آن دو گذاشته شود. مصاحب خود در صفحۀ ۱۳ مدخل دائرةالمعارف تفصیلی در این باب دارد.
مصاحب در زمینۀ لغت و پهنۀ بسیار وسیع آن آزمایش‌ها کرد و مخصوصاً در مورد وضع لغات جدید در قبال لغت‌ها و اصطلاح‌های خارجی که به مناسبت احتیاج و ضرورت ناچار از وارد کردن آن‌ها هستیم رویه‌ای و اسلوبی داشت که بر روش و ترتیب فرهنگستان‌ها امتیاز داشت و علی‌الاصول دارای زنندگی و ناچسبی نبود. سال‌ها بود که با جمعی از دوستان خود هفته‌ای یک روز می‌نشست و به بحث و فحص در لغات از آن دست می‌پرداختند. احمد آرام و صفی اصفیا و حسین گل‌گلاب و مصطفی مقرّبی و ناصح ناطق از آن زمره‌اند. یک جزوه از حاصل کارشان فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی است که در سال ۱۳۳۸ به چاپ رسید. مقدمۀ آن کتاب گویای روشی روشن است که مصاحب بدان پایبندی داشت.

[نادره‌کاران: سوگنامۀ ناموران فرهنگی و ادبی (۱۳۰۴-۱۳۸۹)، ایرج افشار، زیر نظر بهرام، کوشیار و آرش افشار، به کوشش محمود نیکویه، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ سوم ۱۴۰۳، ج ۱، ص ۵۷۶-۵۷۷]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation

‍ انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار منتشر کرد:

بیست مقاله در تاریخ زبان فارسی

موضوع مقالات این کتاب تحوّل زبان فارسی در دورۀ اسلامی یا در دورۀ گذار از فارسی میانه به فارسی در دورۀ اسلامی است. مقالات از نظر موضوع به چهار بخش مسائل آوایی، دستوری، لغوی و متن‌شناسی تقسیم شده است. در بخش مسائل آوایی که شامل هشت مقاله است از تحوّلات آوایی روی‌داده در دورۀ مذکور و نیز از صامت «ق» عربی و تغییراتی که در زبان فارسی پیدا کرده و همچنین از صامت «ث» در زبان‌های مرتبط با زبان فارسی، یعنی پهلوی، فارسی باستان، اوستایی، سغدی و عربی بحث شده است. در بخش مسائل دستوری از اشتقاق صفت فاعلی از بن ماضی، برخی نشانه‌های نادر جمع در زبان فارسی و چند مسئلۀ دیگر گفتگو به میان آمده و در بخش سوم از پاره‌ای تغییرات ناشناختهٔ کلمات عربی در فارسی و تلفّظ برخی کلمات شاهنامه سخن رفته و در بخش متن‌شناسی ویژگی‌های زبانی چهار متن فارسی بررسی شده است.

[بیست مقاله در تاریخ زبان فارسی، دکتر علی‌اشرف صادقی، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۴۰۵]

علاقه‌مندان می‌توانند از بیست و یکم مهر تا چهارم آبان، این کتاب را با ۳۰٪ تخفیف از دفتر مرکزی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار تهیه کنند.

تلفن مرکز پخش و فروش: ۲۲۷۱۳۹۳۶-۲۲۷۱۶۸۳۲

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation

‍ بیستم مهرماه روز بزرگداشت حافظ

حافظ ایران و زبان فارسی

ایرج افشار

حافظ خود را «حافظ شیراز» خوانده است، اما او یکی از نگاهبانان معنوی ایران و «ایرانیت»، یعنی حافظ ایران در هفت قرن اخیر بود و هست و خواهد بود؛ چه، تا نظم دلکش و بضاعت سخن درفشان او در قلمرو زبان فارسی نقاب از رخ اندیشه می‌کشد و شعر تر و شیرین او تعویذ بخت ایرانیان است ایران و زبان فارسی ماندنی است. از همین روست که کسی را یارای هماوردی با نیروی جادویی و طبیبانۀ این صدرنشین غزل نبوده است.
امسال یونسکو ـ انجمن داعیه‌دار فرهنگبانی جهانی ـ باعث و محرّک آن شده است که دولتهای علاقه‌مند مدنیّت‌شناس، گرانمایگی حافظ را به ملّتهای خود بشناسانند و به یاد آن نادرۀ زبان فارسی مراسمی داشته باشند، و طبعاً به تناوب چنین خواهند کرد. پس کتابها و مقاله‌ها نوشته و چاپ می‌شود و سخنرانیها و خطبه‌ها گفته و پخش خواهد شد. گروهی پژوهشهای دلپسند و پرمایه منتشر خواهند کرد و دسته‌ای نوشته‌های پیشینۀ خود را با آرایشی نوین بار دیگر به حافظ‌دوستان ارمغان می‌کنند.
اما بهترین شناسانندۀ حافظ شیرین‌سخن خوش‌لهجه که در سخن گفتن دری از چشمۀ حکمت جامها به کف آورده بود همانا غزلهای بازمانده از اوست که از شمار پانصد درنمی‌گذرد. تردید نباید کرد که شاخص اصلی مقام بلند، فرهنگی و پایگاه والا و لطف سخن خداداد او همه‌جا شعر عنبرافشان اوست.
اگر هم چیزی دربارۀ او نگویند و ننویسند ـ نگوییم و ننویسیم‌ ـ ثبت است بر جریدۀ عالم دوام «او». این ماییم و آیندگان که از گفتۀ شکرفشان او شفا می‌جوییم و تردید نباید کرد: «کز بهر جرعه‌ای همه محتاج این دریم».
نه مگر، در این سالها «سفینۀ حافظ» بارها و بارها، به رنگها و نگارها چاپ شد و هرکس که دلش از پرده شده بود به قول و غزل او نوایی ساز کرد و آن «مقام» را پناهی معنوی و روحانی دانست.
امید آنکه ما ایرانیان با فرهنگ و زبان و ادبیات خود چنان رفتار کنیم که شایستۀ داشتن و نازیدن به حافظ و اقران او باشیم و آنها را چنانکه می‌اندیشیده‌اند بشناسانیم. بتوانیم در احترام گذاردن به آزادگی و مقامی که حافظ می‌پسندید با او هم‌آواز باشیم و از او پیروی کنیم که زبان حالش این بود:

من این مقام به دنیا و آخرت ندهم
اگرچه در پی‌ام افتند خلق انجمنی

آینده، سال چهاردم، شهریور ـ آبان ۱۳۶۷، شمارۀ ۶ تا ۸، ص ۲۲۹-۲۳۱.

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation

‍ نوزدهم مهرماه زادروز دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی، عضو شورای تولیت و هیئت گزینش کتاب و جایزۀ بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار

ای شعر پارسی

ای شعرِ پارسی! که بدین روزت اوفکند؟
کاندر تو کس نظر نکند جز به ریشخند

ای خفته خوار بر ورقِ روزنامه‌ها
زار و زبون، ذلیل و زمین‌گیر و مستمند

نه شور و حال و عاطفه، نه جادویِ کلام
نی رمزی از زمانه و نی پاره‌ای ز پند

نه رقص واژه‌ها نه سماع خوشِ حروف
نه پیچ و تابِ معنی، بر لفظِ چون سمند

یارب کجا شد آن فر و فرمانروایی‌ات
از نافِ نیل تا لبۀ رودِ هیرمند

یارب چه بود آنکه دلِ شرق می‌تپید
با هر سرودِ دلکشت از دجله تا زرند

فردوسی‌ات به صخرۀ سُتوار واژه‌ها
معمارِ باستانیِ آن کاخِ سربلند

ملّاح چین سرودۀ سعدی ترانه داشت
آواز برکشیده بر آن نیلگون‌پرند

روزی که پایکوبان رومی فکنده بود
صیدِ ستارگان را در کهکشان کمند

از شوقِ هر سرودۀ حافظ به مُلکِ فارس
نبض زمانه می‌زد، از روم تا خجند

فرسنگ‌های فاصله از مصر تا به چین
کوته شدی به معجزِ یک مصرعِ بلند

اکنون میانِ شاعر و فرزند و همسرش
پیوند برقرار نیاری به چون و چند

زیبد کزین ترقّیِ معکوس در زمان
از بهرِ چشم‌زخم بر آتش نهی سپند

کاین‌گونه ناتوان شدی اندر لباس نثر
بی‌قرب‌تر ز پشگلِ گاوان و گوسپند

جیغ بنفش آمد و گوش زمانه را
آکند از مزخرف و آزرد زین گزند

جای بهار و ایرج و پروینِ جاودان
جای فروغ و سهراب و امّیدِ ارجمند،

بگرفت یاوه‌های گروهی گزافه‌گوی
کَلپَتره‌های جمعی در جهل خود به‌بند

آبشخورِ تو بود هماره ضمیرِ خلق
از روزگارِ «گاهان» وز روزگارِ «زند»

واکنون سخنورانت یک «سطرِ» خویش را
در یادِ خود ندارند از زهر تا به قند

در حیرتم ز خاتمۀ شومت، ای عزیز!
ای شعرِ فارسی که بدین روزت اوفکند؟

محمدرضا شفیعی کدکنی

[ای زبان پارسی...، به کوشش دکتر میلاد عظیمی، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ دوم ۱۴۰۰، ج ۳، ص ۱۶۰۱-۱۶۰۲]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation

‍ مراسم یادبود دکتر جلال خالقی مطلق در کانون زبان پارسی برگزار شد.

مراسم یادبود دکتر جلال خالقی مطلق، شاهنامه‌شناس نامدار و عضو پیشین هیئت گزینش کتاب و جایزۀ بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، پنج‌شنبه شانزدهم مهرماه ۱۴۰۵ در کانون زبان پارسی برگزار شد.
دکتر سید مصطفی محقق داماد، رئیس شورای تولیت بنیاد، نخستین سخنران این مراسم بودند. ایشان در بخش نخست سخنان خود به تبیین مفهوم حکمت در شاهنامه پرداختند و با اشاره به بیت آغازین این کتاب، یادآور شدند که فردوسی همچون حکمای اسلامی بر ناتوانی انسان از درک ذات نامحدود خداوند تأکید دارد. به گفتۀ ایشان، شعر حافظ و سعدی بیشتر بیانگر حکمت عملی است، حال آنکه شعر فردوسی هم حکمت عملی و هم حکمت نظری را در بر می‌گیرد.
دکتر محقق داماد سپس به سه وجه ارتباط دکتر خالقی مطلق با بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار اشاره کرد: عضویت در هیئت گزینش کتاب، عضویت در هیئت انتخاب برگزیدگان جایزۀ ادبی و تاریخی دکتر محمود افشار و انتشار شماری از آثار دکتر خالقی در انتشارات این موقوفه.
دکتر ژاله آموزگار، عضو شورای تولیت و هیئت گزینش کتاب و جایزۀ بنیاد، سخنران دوم این نشست بودند. ایشان با اشاره به هم‌زمانی مراسم با زادروز زنده‌یاد ایرج افشار، از خدمات فرهنگی و ایران‌دوستی او یاد کردند و سپس به ویژگیهای اخلاقی دکتر خالقی مطلق پرداختند.
دکتر آموزگار با تأکید بر عشق عمیق خالقی مطلق به ایران، یادآور شد که او خود را وامدار فرهنگ این سرزمین می‌دانست و برای ادای دین خود، سالهای عمر و توان خویش را صرف پژوهش کرد. تصحیح علمی و روشمند شش دفتر شاهنامه و سه جلد تعلیقات آن، بخشی از کوششهای سترگ این استاد بود. خالقی مطلق در کنار دانش گسترده و پشتکار کم‌نظیر، انسانی فروتن، مهربان، خوش‌رو و جوان‌پرور بود؛ به پژوهشگران جوان میدان می‌داد و بی‌چشمداشت به آنان یاری می‌رساند. او با وجود برخورداری از اعتبار علمی و شهرت فرهنگی، زندگی ساده‌ای داشت و همواره به ایرانی بودن خود افتخار می‌کرد.
دکتر آموزگار در پایان، با اشاره به شعری از سهراب سپهری، دکتر خالقی مطلق را از کسانی دانست که نبودشان جهان را دچار نقصان می‌کند و ابراز تأسف کرد که سجایای اخلاقی بزرگان گذشته در روزگار ما رو به فراموشی است.
دکتر احمدرضا قائم‌مقامی، پژوهشگر، نویسنده و استاد فرهنگ و زبانهای باستانی دانشگاه تهران، دیگر سخنران این مراسم بودند. ایشان به بررسی شماری از مقالات دکتر خالقی مطلق پرداختند که در دو مجموعۀ سخنهای دیرینه و گل‌رنجهای کهن در انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار منتشر شده‌ است.
دکتر قائم‌مقامی تأکید کردند که آثار خالقی مطلق ابعاد گسترده‌ای از تاریخ، فرهنگ و ادب ایران را در بر می‌گیرد و شایستۀ بررسیهای تخصصی و جامع است. به گفتۀ دکتر قائم مقامی، مقالاتی چون «اهمیت شاهنامۀ فردوسی» و «ایران‌گرایی در شاهنامه» نقش این اثر را در شناخت تاریخ، اساطیر، آداب و رسوم و اخلاق ایرانی روشن می‌کند و آن را کتابی نشان می‌دهد که در آن این دعوی بزرگ است که ایران دل عالم است و هرچه هست به گرد ایران می‌گردد.
دکتر قائم‌مقامی همچنین از مقالاتی چون «ایران در گذشت روزگاران»، «بار و آیین آن در ایران» و «رسم خط شاهنامه» یاد کرد و آنها را نمونه‌هایی از گستردگی دانش، دقت نظر و روش پژوهشی خالقی مطلق دانست؛ هرچند به گفتۀ او، این تحقیقات در برابر تصحیح سترگ شاهنامه رنگ می‌بازد.
در ادامۀ مراسم، پیام تصویری دکتر محمود امیدسالار، عضو هیئت گزینش کتاب و جایزۀ بنیاد، پخش شد. ایشان با اشاره به پژوهشهای دکتر خالقی مطلق دربارۀ تاریخ و فرهنگ ایران، به‌ویژه ایران‌دوستی و هویت ایرانی، دیدگاه او را دربارۀ پیشینۀ دیرین آگاهی ملی در ایران تشریح کرد.
دکتر امیدسالار یادآور شد که خالقی مطلق با استناد به متون کهن، این دیدگاه را نقد می‌کرد که مفاهیم ملت و ملی‌گرایی صرفاً پدیده‌هایی متعلق به دوران جدیدند. وی همچنین به شواهد تاریخی، از جمله کتیبۀ تابوت خرداد پسر هرمزدآفرید، مسیحی ایرانیِ درگذشته در روم در قرن سوم هجری، اشاره کرد که در آن از زادگاه خود در ایرانشهر یاد کرده است. این شواهد گویای قدمت آگاهی به هویت ملّی نزد ایرانیان بوده است.
بخش دیگری از مراسم به شاهنامه‌خوانی و نقّالی آقای امیر صادقی اختصاص داشت. همچنین مستند «تا خداینامه»، روایتی از زندگی استاد جلال خالقی مطلق در کانون زبان پارسی به نمایش درآمد.
در پایان، حاضران از نمایشگاه هنر تهذیب و گل و مرغ در نگارخانۀ افشار و کتابفروشی موقوفات افشار بازدید کردند.

متن کامل خبر:
https://mahmoudafshar.ir/مراسم-یادبود-دکتر-جلال-خالقی-مطلق-در-کا/

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation

یکم شهریورماه، زادروز محمّدجعفر محجوب

http://axnegar.fahares.com/axnegar/f050b712b543a655e424f155171bdb76AgACAgQAAxkBCP693GqNFmldMjeHKc5YaTihqKmQBYhHAAKfDmsb8iVoUEJxVxrbz35RAQADAgADeQADPQQ.jpg مدتهای مدید است که کار ما در زمینۀ ادب ـ اعم از شعر و نثر ـ بالیدن به استادانی نظیر حافظ و سعدی و مولانا و بیهقی و ابوالمعالی است. البته این کار بسیار شایسته است، اما کافی نیست و صرف‌نظر از اینکه هنوز در زمینۀ شناختن و شناساندن واقعی استادان و بزرگان ادب گذشتۀ ایران خدمتی بسزا از دستمان برنیامده است، و هنوز برای نمودن سیمای واقعی فردوسی و حافظ و سنایی و عطار و مولانا و دیگران کارهای ناکرده بسیار داریم حتی از بعضی استادان طراز اوّل سخن پارسی (مانند نظامی و حافظ) متنی متقن و بی‌عیب و کاملاً نزدیک به گفتۀ اصلی آن بزرگواران در دست نداریم، بااین‌حال اگر تمام این کارها نیز به انجام رسیده بود، باز می‌بایست مراکز علمی و فرهنگی ایران، بوعلی و بوریحان و حافظ و سعدی و بیهقی و ابوالمعالی و فردوسی و نظامی امروز یعنی فرزندان خلف و نواده‌های شایستۀ آن بزرگان را در دامان خویش بپرورند و ادب و فرهنگ فارسی را از رکودی که از قرن هشتم هجری به بعد دامن‌گیر آن شده است بیرون آورند و جانی تازه در این کالبد بی‌رمق که روزی درخشندگی آن چشم جهانیان را خیره می‌ساخت و شعر شاعرش در روزگار سفر با کجاوه و پالکی و نقل خبر به وسیلۀ کبوتر نامه‌بر در دوران حیات او تا حدّ شام و چین و به اقصای روم و ری می‌رفت بدهند و ادبی نو، زنده و جاودان، عاری از شائبۀ تقلید و نقص پوسیدگی و انحطاط، ادب ایران امروز، ادب کشوری که از خواب گران چندصد ساله بیدار شده و آهنگ آن کرده است که یک‌شبه ره یک‌ساله را پیماید، پدید آورند.

«معیار آموزش زبان و ادب فارسی در دانشگاه»، محمّدجعفر محجوب
در
[ای زبان پارسی...، به کوشش دکتر میلاد عظیمی، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ، چاپ دوم ۱۴۰۲، ج ۳، ص ۱۳۷۵]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

http://axnegar.fahares.com/axnegar/f6778c06cef024eb7d43476fdb7b87f5AgACAgQAAxkBCP6lI2qL0DgpRaqeJZVCtxYctFa-IYejAAJVD2sbnJdgUMEWdrxRuXk0AQADAgADeQADPQQ.jpg انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار منتشر کرد:

تجزیة الأمصار و تزجية الأعصار
(تاریخ وصّاف)، جلد اوّل

تجزية الأمصار و تزجية الأعصار معروف به تاریخ وصّاف نوشتۀ عبدالله بن فضل‌الله شیرازی (وصّاف‌الحضرة) از کتب تاریخی معتبر و مشهور زبان فارسی است که در آن رویدادهای عصر ایلخانان به رشتۀ تحریر درآمده است. تألیف این اثر در اواخر شعبان ۶۹۹، در زمان غازان‌خان، آغاز شده و در محرّم سال ۷۱۲ به پایان رسیده و به اولجایتو (سلطان محمّد خدابنده) اهدا شده است. در جلد نخست این کتاب عمدتاً وقایع سال‌های ۶۵۴ تا ۶۸۳ (جلوس ارغون‌خان) ثبت شده است. از آنجا که نویسنده خود شاهد برخی از وقایع مذکور در متن بوده، اطلاعات آن به لحاظ تاریخی حائز اهمیت ویژه است. گذشته از ارزش تاریخی کتاب، نثر مصنوع آن موجب شده که این اثر همواره مورد توجه اهل ادب باشد.

[تجزية الأمصار و تزجية الأعصار (تاریخ وصّاف‌)، عبدالله بن فضل‌الله شیرازی، معروف به وصّاف‌الحضرة، جلد اوّل، تصحیح و تحقیق دکتر جلیل نظری، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار]

علاقه‌مندان می‌توانند از دوم تا شانزدهم شهریورماه، این کتاب را با ۳۰٪ تخفیف از دفتر مرکزی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار تهیه کنند.

تلفن مرکز پخش و فروش: ۲۲۷۱۳۹۳۶-۲۲۷۱۶۸۳۲

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

http://axnegar.fahares.com/axnegar/0e59e2b7fe9a83cf71010894b41f7827AgACAgQAAxkBCP6U52qKtVtpFlNMr2k5nJmWWpFzGCDrAAIkD2sbHHNZUOPbjBoza_DWAQADAgADeQADPQQ.jpg یکم شهریورماه زادروز دکتر بدرالزّمان قریب، منتخب هفدهمین جایزۀ ادبی و تاریخی دکتر محمود افشار

نخستین مدرکی که از زبان سغدی در دست است، اسناد نوشته بر کاغذ است که نامه‌های باستانی خوانده می‌شود. این نامه‌ها در خرابۀ یکی از برجهای دیده‌بانی، نزدیک انتهای غربی دیوار مرزی چین پیدا شده است. دانشمندان تاریخ آنها را بین نیمۀ دوم قرن دوم و نیمۀ اوّل قرن چهارم میلادی تخمین زده‌اند. محتوای یکی از نامه‌ها به عدم امنیت در جادۀ ابریشم و آشفتگی شهرهای شمالی چین بعد از حملۀ قبایل وحشی «هون»، فرار امپراتور و ویرانی و غارت پایتخت چین شمالی، لویانگ، شهر «یی» اشاره می‌کند. از آنجا که تخریب و غارت لویانگ چند بار و در حملات متوالی انجام گرفته است، تاریخ‌گذاری این نامه‌ها نیز تزلزل وضع آشفتۀ زمان خود را در رأی پژوهشگران تاریخ منعکس می‌کند، ولی به طور کلی تاریخ ۳۱۱-۳۱۳ که هنینگ داده است بیشترین توافق را در بین آرا دارد. گو اینکه تاریخ ۱۹۰ تا ۱۹۶ میلادی نیز طرف توجه بعضی از دانشمندان بوده است.
این نامه‌ها که قدیم‌ترین متن تا به حال شناخته‌شدۀ زبان سغدی است در داخل کیف نامه‌رسان میان زباله‌ها همراه با چند اثر مکتوب به زبان چینی با تاریخ سدۀ اوّل ق. م. و سدۀ اوّل و دوم میلادی پیدا شد. هشت نامۀ سغدی با وجود آسیب‌دیدگی زیاد خوانده شد. یکی از این نامه‌ها از چین به سمرقند و یکی به لولان فرستاده می‌شد که هرگز به مقصد نرسیدند و دست حوادث این درد دلهای خانوادگی را که در لابه‌لای آنها رویدادهای تاریخی زمان و شرح سرگردانی بازرگانان سغدی و خانواده‌هایشان در دوران بسیار دشوار تاریخ چین آشکار می‌گردد، خرابه‌نشین برج دیده‌بانی دیوار کهنۀ چین کرد. از متن یکی از نامه‌ها چنین برمی‌آید که در دو شهر مرزی (دوران سغدی) دون هوان و کوتسانگ مهاجرنشینان سغدی می‌زیستند و نمایندگان بازرگانی آنها در شهرهای مرکزی چین مثل شانگان و لویانگ از طرفی و در سمرقند از طرف دیگر فعالیت می‌کردند. جالب توجه اینکه در این نامه‌ها از بازرگانان هندی نیز نام برده می‌شود که به همان سرنوشت رقّت‌بار تجّار سغدی گرفتار آمدند و در این آشوب و قحطی چین جان سپردند و این خود از همکاری نزدیک سغدیان و هندیان در امر تجارت حکایت می‌کند.

«سغدیها و جادّۀ ابریشم»، ایران‌شناخت، تابستان ۱۳۷۶، شمارۀ ۵، ص ۵۹-۶۰.

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

http://axnegar.fahares.com/axnegar/57e0e3c89d4645925c5ca93a45b7ae26AgACAgQAAxkBCP6S6WqKlHD5LYxJkNvzs7YBDqPqjkzKAALpDmsbHHNZUPDrLI1YGobAAQADAgADeQADPQQ.jpg یکم شهریور سالروز درگذشت دکتر پرویز ناتل خانلری

⁠⁣زبان فارسی و سهم مشترک همۀ اقوام ایرانی

وجود لهجه‌های مختلف نزدیک به هم از یک زبان در میان اقوام هم‌نژاد امری است که اختصاص به این سرزمین ندارد و در همه جای دنیا نمونۀ آن را می‌توان یافت. در کشور فرانسه از روزگار قدیم دو لهجۀ اصلی وجود داشته که یکی از آنها از قرن یازدهم تفوق یافته و زبان رسمی کشور قرار گرفته و آن دیگری به صورت لهجه‌های محلی هنوز باقی است.
غرض این است که بدانیم این حال تنها در کشور ما رخ نداده است. اقوامی که قرابت نژادی و زبانی با هم دارند برای تفهیم و تفاهم محتاج وسیلۀ مشترکی هستند و به این سبب اگر لهجه‌های ایشان با هم نزدیک و از یک اصل باشد، به طبع یکی از آن لهجه‌ها را رجحان می‌نهند و به عنوان زبان مشترک برمی‌گزینند. این زبان البته در اصل به یکی از نواحی آن سرزمین اختصاص داشته است، اما پس از آنکه به این طریق توسعه و کمال یافت دیگر به ناحیۀ خاصی تعلق ندارد بلکه زبان مشترک همۀ مردمان آن سرزمین محسوب می‌شود. اما سیاست‌های خارجی که از چندی پیش در کشور ما نفوذ یافته است یکی از وسایل پیشرفت و غلبۀ خود را در ایجاد تفرقه و نفاق میان اقوام ایرانی دیده و در این راه کوشش‌ها کرده است یک جا غرور قومیت را تقویت کرده و استقلال زبان را وسیلۀ ایجاد یا تحکیم استقلال سیاسی نشان داده و جای دیگر مردم ساده‌لوح را برانگیخته تا میان خود و برادران خویش اختلاف جزئی و نادرست بیابند و خود را به سبب آنکه لهجۀ محلی ایشان عیناً همان زبان رسمی کشور نیست مظلوم بپندارند و دندان کینه بر هم بفشارند.
عجبا مگر زبان فصیح و ادبی فارسی امروز زبان کدام ناحیۀ خاص است تا نواحی دیگر از آن اعراض کنند و بخواهند لهجۀ محلی خود را به جای آن بنشانند؟ همۀ اقوام ایرانی در تشکیل و تکمیل زبان فارسی سهیم بود‌ه‌اند و مشکل می‌توان گفت سهم کدام ناحیه بزرگ‌تر است.

«فرهنگ مشترک»، دکتر پرویز ناتل خانلری

در:
[ای زبان پارسی...، به کوشش دکتر میلاد عظیمی، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ دوم ۱۴۰۲، ج ۲، ص ۵۸۲- ۵۸۴]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

http://axnegar.fahares.com/axnegar/22ce08b5cffb70a541b4b568aedf596dAgACAgQAAxkBCP5_omqJKY-we5T8y2KCdTkeVFAa6sthAALJD2sbHHNJUEmgRxisp3IHAQADAgADeQADPQQ.jpg نامه‌های محمدعلی فروغی به چاپ سوم رسید.

در این کتاب با تفحّص در کتاب‌ها، مجلات و اسناد خصوصی و عمومی، ۱۳۰ نامه از محمدعلی فروغی به ترتیب تاریخی گرد آمده است. این نامه‌ها در نیمۀ دوم عمر پربار ذکاءالملک (بین سال‌های ۱۲۸۸ تا ۱۳۲۱) خطاب به شخصیت‌های سیاسی و فرهنگی ایرانی (ازجمله رضاشاه و محمدرضاشاه پهلوی، مستوفی‌الممالک، مخبرالسلطنه، تیمورتاش، تقی‌زاده، قزوینی، ابوالقاسم کاشانی، مستشارالدوله، رجبعلی منصور) و خارجی (ازجمله چرچیل، استالین، آنتونی ایدن، ویلیام بولارد، توفیق رشدی‌بیک، شولنبرگ، میلسپو و ادوارد براون)، خویشان فروغی (مانند فرزندانش و برادرش ابوالحسن و وقارالسلطنه) و برخی مطبوعات و ادارات و وزارتخانه‌ها نوشته شده است. شماری از نامه‌های این کتاب، اعم از اداری و خصوصی، برای نخستین بار است که به چاپ می‌رسد.

[نامه‌های محمدعلی فروغی، به کوشش دکتر محمد افشین‌وفایی و دکتر مهدی فیروزیان، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ سوم]

علاقه‌مندان می‌توانند از سی و یکم مرداد تا یازدهم شهریور، این کتاب را با ۳۰٪ تخفیف از دفتر مرکزی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار تهیه کنند.

تلفن مرکز پخش و فروش: ۲۲۷۱۳۹۳۶-۲۲۷۱۶۸۳۲

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

http://axnegar.fahares.com/axnegar/d5420165046424a272a24f1c2b4b66baAgACAgQAAxkBCP5L62qFYcu-ODc6Ehop8NVHUx3viXpnAAJKEGsbcYIxUMdZHtZctZozAQADAgADeAADPQQ.jpg بیست و هشتم مردادماه سالروز درگذشت سیمین بهبهانی

شلوار تاخورده دارد مردی که یک پا ندارد
خشم است و آتش نگاهش، یعنی: تماشا ندارد!

رخساره می‌تابم از او امّا به چشمم نشسته
بس نوجوان است و شاید از بیست بالا ندارد

بادا که چون من مبادا! چل سال رنجَش پس از این
ـ خود گرچه رنج است بودن، «بادا مبادا» ندارد ـ

با پای چالاک‌پیما، دیدی چه دشوار رفتم
تا چون رَوَد او که پایی چالاک‌پیما ندارد؟

تق‌تق‌کنان چوبدستش روی زمین می‌نهد مُهر
با آنکه ثبتِ حضورش حاجت به امضا ندارد

لبخندِ مهرم به چشمش خاری شد و دشنه‌ای شد
این خویگر با درشتی، نرمی تمنّا ندارد

بر چهرۀ سرد و خشکش پیدا خطوطِ ملال است
یعنی که با کاهشِ تن جانی شکیبا ندارد

گویم که با مهربانی خواهم شکیبایی از او
پندش دهم مادرانه گیرم که پروا ندارد

رو می‌کنم سوی او باز تا گفت‌وگویی کنم ساز
رفته‌ست و خالی‌ست جایش مردی که یک پا ندارد ...

اردیبهشت ۱۳۶۶

سیمین بهبهانی در تهران زاده شد. او فارغ‌التحصیل رشتۀ حقوق از دانشگاه تهران بود و سال‌ها در دبیرستان‌های پایتخت به دبیری اشتغال داشت.
در سال‌ ۱۳۴۸ به عضویت شورای شعر و موسیقی رادیو ایران و در سال ۱۳۵۷ به عضویت کانون نویسندگان ایران درآمد‌.
او شاعری غزلسرا بود و بخشی از شهرت وی در سرودن غزل‌هایی با اوزان تازه و غیرمتعارف بود.
از مجموعه‌های شعری وی می‌توان به «سه‌تار شکسته»، «رستاخیز» و «خطی ز سرعت و از آتش» اشاره کرد.

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

http://axnegar.fahares.com/axnegar/04aa117800cbd229c5899d70af774cc6AgACAgQAAxkBCP5IdmqFNPfoSlUKD_wrQbl4EiBAqQ4jAALQD2sbcYIxUFhvFmsKHrrCAQADAgADeQADPQQ.jpg اساساً باید فکر کرد علّت وجودی یا سبب آمدن و بقای دولت من چه بود؟ مگر غیر از این بود که مرا ملّت پشتیبانی می‌کرد؟ دولت مگر غیر از ملّت پشتیبانی دیگری داشت؟ نه، نداشت. خارجی‌ها که موافق نبودند. عده‌ای که نوکر خارجی‌ها بودند و دستشان از کارها به‌کلّی داشت کوتاه می‌شد، موافق نبودند.
مجلس سنا مگر با میل به دولت رأی می‌داد؟ از ترس ملّت بود که هر وقت به مجلس شورا و سنا می‌رفتیم، رأی اعتماد می‌گرفتیم.
آقا، یک سال اگر کار ما دوام پیدا می‌کرد و اصلاحاتِ شروع‌شده به جایی می‌رسید و اقتصاد بی‌نفت طبق برنامه‌ای که شروع شده بود به‌طور کامل اجرا می‌شد و بودجۀ متعادلی که داده بودیم جریان پیدا می‌کرد، قهراً به‌واسطۀ اصلاحات و حصول پیشرفت در زندگی مردم از تعداد توده‌ای‌ها کاسته می‌شد.
آقا، این مردم چقدر ما را تقویت می‌کردند. همه‌چیز را تمکین می‌کردند. صبر داشتند. چون می‌دیدند دولتی دارند که مال خودشان است و برای آنها کار می‌کند. نفع خصوصی نداشتیم. آقا، جیبمان را نمی‌خواستیم پر کنیم. مردم با کمال میل و اخلاص به همه گونه ناکامی‌ها گردن می‌نهادند.

[تقریرات مصدّق در زندان دربارۀ حوادث زندگی خویش، یادداشت‌شده به اهتمام جلیل بزرگمهر، تنظیم‌شده به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ دوم ۱۴۰۰، ۱۶۶-۱۶۸]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

http://axnegar.fahares.com/axnegar/8646f07b70c0158ed916769398a55782AgACAgQAAxkBCP41VWqEBOhQ7SlGYv_nDo2w_lfM1XHgAAIoEWsb-iogUJ4-l2IheUuUAQADAgADeQADPQQ.jpg بیست و هفتم مردادماه سالروز درگذشت سیّد محمّد محیط طباطبایی

زبان تبریزی و اردبیلی

دیر زمانی پیش از روزگار فرمانروایی پادشاهان مغول و تا مدّتی پس از آن در تبریز لهجه‌ای از زبان پهلوی متداول بوده که نویسندگان سدۀ هفتم و هشتم هجری از آن به زبان تبریزی تعبیر کرده‌اند. این لهجه علاوه بر استعمال عادی دارای آثار ادبی هم بوده که به مرور زمان در برابر چیرگی و دست‌اندازی زبان فارسی دری و لهجه‌های دیگر متدرّجاً مانند خود زبان از رواج افتاده بلکه یاد آن نیز از خاطره‌ها محو شده است.
در کتاب صفوة الصفا ضمن داستان ملاقات شیخ صفی‌الدین و خواجه علیشاه جوشکابی صریحاً از زبان «تبریزی» نامی برده شده و نمونه‌ای ایراد گشته است که قسمتی از آن حکایت را برای اثبات نظر خویش نقل می‌کنم:
«حکایت ـ [شیخ صدرالدین] گفت باری شیخ در این مقام که اکنون مرقد مطهّر است نشسته بود و به کلماتی دلپذیر مشغول بود و جمعی در حضرتش خوش نشسته و مجلس روحانی پیوسته ... ناگاه علیشاه جوشکابی درآمد که از اکابر دنیاداران ابنای زمان بود و پادشاه بوسعید او را پدر خویش خواندی. شیخ اعزاز فرموده و قیام نمود. علیشاه چون درآمد گستاخ‌وار شیخ را در کنار گرفت و گفت حاضر باش به زبان تبریزی «گوحریفرژاته»؛ یعنی سخن به صرف بگو که حریفت رسید و در این گفتن دست بر کتف مبارک شیخ می‌زد. شیخ را غیرت سر بر کرد و روی بدو آورد و فرمود هی تو حاضر باش که حریفت برسد و بنشستند ... .
در همان کتاب ضمن داستان دیگری زبان شیخ صفی‌الدین را زبان اردبیلی می‌نامد:
«حکایت ـ شیخ صدرالدین فرمود وقتی ضعف مزاج داشتم و مرض دماغی مستولی بود و شیخ قوّال می‌آورد تا برای من چیزی گوید تا ترطیب و ترویج دماغ من باشد... شیخ فرمود وقتی که در طلب به شیراز رفتم این حالت و منزلت داشتم. شیخ صدرالدین فرمود که از شیخ سؤال کردم وقتی که به حضرت شیخ زاهد رسیدی از دل خبر داشتی؟ شیخ فرمود به زبان اردبیلی که «کار بمانده کار تموم بری»؛ یعنی ای خانه‌آبادان کار تمام بود، امّا تنبیه مرشد وامانده بود.
از این دو داستان که یاد کردیم استنباط می‌شود که در میان لهجه‌های اردبیلی و تبریزی مختصر اخلافی بوده به آن اندازه که جا داشته یکی از زبان اردبیلی و دیگری را زبان تبریزی بنامد.

«زبان تبریزی»، محمّد محیط طباطبایی

[زبان فارسی در آذربایجان، جلد دوم: دربرگیرندۀ بیست و سه مقاله از نوشته‌های دانشمندان و زبانشناسان، به کوشش ایرج افشار، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار، ص ۱۷-۱۹]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

http://axnegar.fahares.com/axnegar/d03c68fb8d57f04f8ae940b0f2dc2299AgACAgQAAxkBCP4dbmqClQABX9MifSWIsc3Mj2KqGAABK84AArIPaxtpdxlQKysv2oY5hWYBAAMCAAN5AAM9BA.jpg بیست و ششم مردادماه زادروز علی‌اصغر حکمت

علی‌اصغر حکمت چند روزی پس از اینکه وزیر امور خارجه شد (۲۳ اردیبهشت ۱۳۳۷) مرا خواست و گفت در کتابخانۀ وزارتخانه چند جلد کتاب خطی هست و جز آن اسناد دوران قاجاری که در قسمت بایگانی راکد است، دلم می‌خواهد آنها فهرست شود و به محققان رشتۀ تاریخ شناسانده شود. چون آن کار را از من خواست پذیرفتم. در مدتی که ایشان بر آن مسند استقرار داشت توانستم همۀ نسخه‌ها و کمی از اسناد را فهرست کنم. سپس فهرست‌ها را در دفترهای اول و دوم و سوم نشریۀ نسخه‌های خطی به چاپ رسانیدم. سی و چهار نسخۀ خطی و پانزده پروندۀ راکد بالغ بر ۱۳۰۷ ورق. هفته‌ای یک روز به آنجا می‌رفتم و کار می‌کردم بی هیچ دستمزدی. فقط احترام به گفتۀ حکمت بود؛ چون او را مردی بصیر و فرهنگی می‌دانستم و البته علاقۀ شخصی خودم.
حکمت مرد مرد بود با بینش والای فرهنگی. کارهایی که یک‌تنه به دست او در مدت چند سال تصدی وزارت معارف (فرهنگ) انجام پذیرفت مشهود است: دانشگاه، فرهنگستان، موزۀ کتابخانۀ ملّی، بنگاه مردم‌شناسی، سازمان تربیت بدنی، پیشاهنگی، ساختمان‌های خاص مدارس و ده‌ها کار دیگر.
وقتی به کار فهرست‌نگاری پرداختم حسین شهیدزاده، دوست عزیز دوران تحصیلی در دانشکدۀ حقوق، ریاست آنجا را بر عهده داشت. کتابخانه هم بخشی از آن بود. حکمت به ایشان گفته بود فلانی مجاز است نسخه‌ها را فهرست کند و همچنین اسناد راکد را. ضمناً فرموده بود مرا به عضویت شورای کتابخانه درآوردند. ابلاغی هم به امضای دکتر شهیدزاده برایم رسید. در این ضمن‌ها شاپور بهرامی که با او نیز هم‌مدرسه‌ای دوران ابتدایی و متوسطه بودم به جای شهیدزاده منصوب شد؛ زیرا شهیدزاده به مأموریت خارج رفت.
از آنجاکه ثبات رویۀ اداری هیچ معنی ندارد، چون حکمت در ۱۳۳۸/۸/۲۰ مجبور به استعفا و خانه‌نشین شد و زمانه رنگ دیگر یافت، عباس آرام یزدی وزیر خارجه شد.
روزی که طبق معمول به کتابخانۀ آن وزار‌تخانه رفتم که به فهرست‌نگاری بپردازم، مأمور کتاب آوردن گفت چون وزیر تازه آمده است، ناچارم گزارشی بدهم که وزیر قبلی از شما خواسته بوده است که به فهرست کردن اسناد بپردازید. بعد از سه چهار روز لطف کرد و گفت آقای وزیر گفته‌اند باید با ایشان دیدار کنم. روزی که معیّن شده بود رفتم و با ایشان ملاقات شد. گفت چون جنبۀ سیاسی و گاه محرمانه دارد ضرورت دارد شما ورقه‌هایی را پر کنید تا پس از اینکه صلاحیت شما به تأیید رسید بتوانید به آن کار بپردازید.
پس از هفته‌ای شاپور تلفن زد و گفت اوراق آماده است. چون به او مراجعه کردم چند ورق پیشم گذاشت. از آن کذایی‌ها. چون حس کردم از نوع سؤالات ساواک است گقتم رفیق از ادامۀ فهرست‌نویسی منصرف شدم.
آن رفتار مستقل و فرهنگ‌منشانۀ علی‌اصغر حکمت بود که فکر و ذکرش پی هر کار که می‌رفت با فرهنگ‌دوستی همراه بود و این رویّۀ کسی بود که اصلاً نمی‌فهمید سند چیست و تاریخ کدام است. فکرش حفظ منصبش بود.

[نادره‌کاران، سوگنامۀ ناموران فرهنگی و ادبی (۱۳۰۴-۱۳۸۹)، ایرج افشار، زیر نظر بهرام، کوشیار و آرش افشار، به کوشش محمود نیکویه، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ سوم ۱۴۰۴، ج ۱، ص ۶۱۷-۶۱۸]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

پس از تقدیم دعای خیر و توفیق، بنا به دعوتی که طی مرقومۀ شمارۀ ۷۱۱۴۵ - ۵۸/۷/۷ برای شرکت در جلسه‌ای به‌ منظور انتخاب آرم برای جمهوری اسلامی ایران شده بود، ساعت ۱ روز دوشنبه نهم مهر در اتاق ۱۰۲ در ساختمان اداری نخست‌وزیری حضور یافت. در این جلسه چند تن از استادان تاریخ و تمدن و فرهنگ و هنر اسلامی مانند آقای مصطفوی باستان‌شناس، آقای دکتر شهیدی اسلام‌شناس، آقای ایرج افشار دیرینه‌شناس، آقای یحیی ذکاء هنرشناس، آقای جوادی‌پور استاد طراحی، آقای ممیز معلم طراحی و آقای معصومی نقاش حضور داشتند.

بعد از حضور آقایان ابوالفضل بازرگان و عبدالعلی بازرگان به نمایندگی از نخست‌وزیری، مذاکرات سودمندی پیرامون موضوع نشان رسمی ایران در ادوار مختلف آغاز شد و حضار مجلس قضیه را از جهات متعدد مورد بحث و گفت‌وگو قرار دادند و پس از یک ساعت و نیم گفت‌و‌شنید، حضار جلسه بدین نتیجه رسیدند که به‌طور خلاصه از نظر دقت مراجع امر می‌گذرانند:

۱- از ایران‌شهر عهد ساسانی برای ایرانیان دورۀ اسلامی درفشی، سکه‌ای، مهری و نشانی به یادگار نمانده که بر آن نقش شیر و خورشیدی رسم شده باشد تا در این دوره مورد تأسی و تقلید کسی قرار گیرد.

۲- در دورۀ اسلام علامت مشخصۀ حکومت اسلامی همانا رنگ پردۀ درفش و جامه و دستار بود که به رنگ‌های سفید و سبز و سیاه درمی‌آمد و این رنگ سوم برای مدتی بیش از پانصد سال شعار خلافت عباسی بماند بی‌‌آنکه بر آن نقش نشانی باشد.‌

۳- دربار بغداد در این مدت طولانی سرمشق اصلی معالم و آثار و رسومی بود که امرا و سلاطین و حکام مالک و نواحی مختلف ایران که سر به استقلال برداشته بودند ناگزیر از تبعیت آن بودند و میزان قدرت و غلبه در این امر تأثیری نمی‌گذاشت، زیرا سلطان محمود غزنوی و عضدالدولۀ دیلمی یا ملکشاه سلجوقی خود را نایب خلیفۀ زمان در قلمرو سلطنت خود می‌شمردند.

۴- در میان سلسله‌های تابع خلافت عباسی، سلجوقیان بنا به سنت ایلیاتی خود شیری بر پردۀ علم خانوادگی داشتند که تا سدۀ هفتم نشانی از آن در پیش بقایای اتابکان سلجوقی در داخل و خارج ایران احیاناً به نظر می‌رسید و در این مرحله است که نقش خورشید به اعتبار رابطه‌ای که میان شمس و برج اسد در فن نجوم وجود داشت یا به سبب دیگری بر صورت شیر افزوده شد.

نمونه‌ای از این ترکیب بر نقشی در داخل ایران و مقدم بر زمان غیاث‌الدین کیخسرو در آناتولی دلیل است که ابن‌عبری در روایات خود راجع به شیر و خورشید کم از ابن‌عبری در داستان سوزاندن کتابخانۀ اسکندریه در صدر اسلام نبوده است.

وجود نقش شیر بر پردۀ علم سلجوقی که اعجاب و ستایش سخنوران ایران را برمی‌انگیخت، در نظر شیعیان روزافزون کشور که در تلاش ظهور و قیامی وقت می‌گذراندند، این اندیشه را طرح می‌کرد که صورت شیر را تصویر خطی و نموداری از لقب محبوب حضرت علی بن ابی‌طالب یا اسدالله الغالب به شمار آورند و در این نشان گویی وسیله‌ای برای ابراز مهر و علاقۀ باطنی خود یافتند و به همین سبب در دورۀ مغول دوبار مجال به دست آوردند که نقش شیر و خورشید را با نام دوازده امام، یک بار بر سکۀ محمد خدابنده ضرب کنند و پیش از آن هم بر سکه‌ای از آباقاخان ایلخان پدیدار ساخته بودند.

جنید جد شاه اسماعیل و نبیرۀ شیخ صفی‌الدین که دیرزمانی را در قلمرو زندگانی شیعیان غالی شام و روم به سر برده و به تربیت روحی علویان آن مرز و بوم پرداخته بود، وقتی که می‌خواست تخته‌پوست درویشی موروث را به تخت سلطنت اکتسابی مبدل سازد نقش شیر و خورشید را بر علم مریدان خود نقش کرد که در دورۀ پسرش سلطان حیدر قزلباش نام گرفتند و دولت شیعه صفویه را به وجود آوردند.

علم شیر و خورشید خاندان صفوی که مروج و حامی مذهب شیعه بودند در مقابل نقش هلال بیرق عثمانی که رمز مسلمان سنی شناخته شده بود، در مدت سه قرن نشان دولت شیعۀ ایران شناخته شد.

شیر و خورشید ایران عهد صفوی تا قاجاریه بر درفش روی دست و پا ایستاده و بر فلوس مسی خفته بود و تیغی به دست نداشت. در زمان آقامحمدخان شکل خورشید به لفظ محمد (ص) و شیر به نام علی (ع) مزیّن شد و این اندیشه را بر ذهن بینندگان معتقد القا می‌کرد که خورشید رمز نبوت و شیر رمز ولایت، شیر خداست.

http://axnegar.fahares.com/axnegar/31a44f9c475fbcbff75f6375c803fdc8AgACAgQAAxkBCPYUQGmF-HgYGfF7ouTQHYZ3H3ecfnsCAALKDWsb7wQwUNoPrpUILzBiAQADAgADeAADOAQ.jpg با دریغ عبدالحسین جلالیان، شاعر و پژوهشگر درگذشت.

عبدالحسین جلالیان (۱ فروردین ۱۳۰۷ - ۱۷ بهمن ۱۴۰۴) در یزد به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی و متوسّطه را در زادگاهش گذراند و تحصیلات عالیه را در رشتۀ داروسازی و تخصّص امور آزمایشگاهی طبّی در دانشگاه تهران به پایان رساند. آنگاه در وزارت بهداری استخدام شد و تا پایان خدمت اداری در یزد به کارهای آزمایشگاهی اشتغال داشت. دکتر جلالیان شاعر بود و «جلالی» تخلّص می‌کرد. مجموعۀ اشعار او که بالغ بر ۵ هزار بیت است، با نام پله‌های سنگی به چاپ رسیده است. شهرت شعری او بیشتر به سبب شعرهای فکاهی است که در قالب‌های غزل و ترجیع‌بند به لهجۀ یزدی سروده است. دکتر جلالیان شرحی در چهار جلد به دیوان حافظ نوشته که با نام شرح جلالی منتشر شده است.
بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار درگذشت دکتر عبدالحسین جلالیان را به خانوادۀ محترم او، جامعۀ پزشکی ایران و دوستداران شعر و ادب فارسی تسلیت می‌گوید. روحش شاد و یادش گرامی باد. شعری که می‌خوانید از سروده‌های اوست:

یزد شهری‌ست خرّم و آباد
یادگاری ز عهد و دورۀ ماد

خرّم و سبز و آفتاب‌پذیر
چون نگینی بُوَد میانِ کویر

مردمش سخت‌کوش و فعّال‌اند
به در و دشتِ خویش می‌بالند

کشف و تحصیلِ آب، آبِ حیات
در کویر از طریقِ چاه و قنات

کارِ این مردمانِ باهوش است
یزدی از خُمِّ خود قدح‌نوش است

یزدیانی که پشت‌اندرپشت
بوده دیندار و پیرو زرتشت

همه اهل مشقّت و کارند
راستگوی و درست‌کِردارند

نامِ نام‌آورانِ بسیاری
زین دیار است بر زبان جاری

من که یک قطره‌ای ازین نهرم
یکی از کهترانِ این شهرم

خواستم با تفحّصِ بسیار
در تواریخ و در همه اقشار

با دلیل و ارائۀ مدرک
تا کسی را بر آن نباشد شک

مردِ مردانِ یزد را به‌تمام
بشناسانم اندرین ایّام

در پیِ جست‌وجوی ژرف و عمیق
در قبالِ مشقّت و تحقیق

با مُقاسات و هیچ منظوری
برسیدم به نامِ مشهوری

فاش گویم کنون به وجد و سرور
در میانِ دو صد نفر مشهور

از همه قوم و از همه اقشار
یزد بالد به ایرجِ افشار

زآنکه او را ز کثرتِ تألیف
نَبُوَد کس ز کمّ و کیف حریف

برشمردم بشد فزون از صد
واقعا باشد این فزون از حد

هرکه یزدی‌ست تا که یزد بپاست
در مقامِ سپاس و شکر رواست

بر زبان آورد کند تکرار
نامِ جاویدِ ایرجِ افشار

دوشنبه، ۳ دی‌ماه ۱۳۸۶

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

http://axnegar.fahares.com/axnegar/aeaf4ed66c9b5815812075f51a43ad8dAgACAgQAAxkBCPVtZmlfYaJaIYOeDwABzHL_pr3eWe1kyAACPgxrG6YM-VKjj8YXxXRwDAEAAwIAA3kAAzgE.jpg هجدهم دی‌ماه سالروز درگذشت والتر برونو هنینگ

۱۴ ژوئیۀ ۱۹۵۵

جناب آقای تقی‌زادۀ عزیز،
بسیار خوشحال شدم که شنیدم شما دوباره به ریاست مجلس سنا انتخاب شدید. اجازه می‌خواهم که این را به شما صمیمانه تبریک بگویم.
امیدوارم مرا به سبب عدم پاسخ‌گویی زودتر نامۀ پرمهرتان ببخشایید. به نظرم رسید که قبل از نوشتن برای شما باید با دقت دربارۀ مسئلۀ پیش‌آمده در خصوص فرهنگ لغت فکر کنم تا بتوانم پیشنهادهای مشخصی ارائه بدهم.
در حالی که از نظر لطف شما در مورد ارزش کار این فرهنگ لغت کاملاً آگاهم، اما باور دارم که انتشار آن در وضعیت ناقص کنونی اعتبار مرا از بین می‌برد و شما را مجبور می‌کند که از دیدگاه مثبتی که نسبت به من و کارم دارید برگردید. اخیراً در نامه‌ای به دکتر یارشاطر توضیح دادم که کار به چه مرحله‌ای از آماده‌سازی رسیده بود، زمانی که پیشنهاد کردم مقدمات چاپ باید فراهم شود، یعنی چند سال پیش؛ سپس توضیح دادم که پس از رسیدن به چنین ترتیبی، به چند ماه زمان برای نوشتن نسخۀ دستنویس حرف الف نیاز داشتم. و سه سال دیگر برای نوشتن نسخۀ دستنویس حروف باقیمانده. بنابراین پیشنهاد، کل طرح ظرف مدتی بیش از سه سال تمام به پایان می‌رسید. اما پیشنهاد من مورد پذیرش واقع نشد.
در زندگی همیشه نمی‌توان مدتی چنان طولانی را به یک هدف واحد اختصاص داد. در حال حاضر به دلیل افزایش کار در دانشگاه، وظایف من در برابر «مجموعۀ کتیبه‌های ایرانی»، مشغله‌های فراوان برای نوشتن مقاله و غیره، انجام این کار دشوارتر شده است.
اکنون اگر «واقع‌بین» باشیم، اولین نکته‌ای که باید به‌وضوح بیان شود این است که هیچ فرهنگ لغتی در انتظار چاپ نیست. تنها چیزی که وجود دارد فیش‌هایی است که چنان‌که باید هماهنگ نیستند و فقط تا حدی کامل شده‌اند. اینها تنها پس از پر شدن خلأهایی که دارند می‌توانند در یک فرهنگ لغت مورد استفاده قرار گیرند. بنابراین فراهم کردن مقدمات چاپ در حال حاضر بی‌فایده است. برای رساندن فرهنگ لغت به شرایط قابل چاپ به سه سال کار تمام‌وقت و حداقل یک دستیار تمام‌وقت نیاز دارم.
بر این اساس، به شرطی که بتوان ابهامات مالی را حل و فصل کرد می‌توانم نسخۀ دستنویس کل کار را در زمانی حدود چهار سال فراهم کنم. برای حدود یک سال آینده وقت من به طور کامل با وظایف مختلفی پر شده است. بنابراین قبل از سپری شدن دوازده ماه آینده نمی‌توانم کار را از نو شروع کنم. سپس باید سه سال از کار دنیا کناره‌گیری کنم و خود را کاملاً وقف تکمیل این فرهنگ کنم. من اکنون آمادۀ انجام این کار هستم.

با احترام فراوان
ارادتمند،
W.B. Henning

[نامه‌های هنینگ و تقی‌زاده، به کوشش ایرج افشار و تورج دریایی، ترجمۀ مهناز بابایی، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۴۰۱، ص ۱۸۹-۱۹۱]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی